Автор проф. д-р Гордана Лажетиќ

Контекст

На 9 декември 2025 година беше одржана фокус група во рамки на проектот „Владеење на правото во функција на економскиот раст“, со цел да се дискутираат клучните предизвици и можности поврзани со владеењето на правото во Северна Македонија и неговото директно влијание врз економскиот развој, довербата на инвеститорите и процесот на европска интеграција.

Овој документ претставува кондензирана, јавноста‑пријателска верзија на наодите од фокус групата, наменета за креатори на политики, институции, граѓанско општество, бизнис‑заедницата и пошироката јавност.

Зошто владеењето на правото е економско прашање?

Владеењето на правото не е апстрактен правен концепт. Тоа е предуслов за:

  • правна сигурност и предвидливост,
  • заштита на имотните и договорните права,
  • фер конкуренција,
  • доверба во институциите,
  • одржлив и инклузивен економски раст.

Фокус групата ја нагласи врската помеѓу слабата судска независност, високата перцепција на корупција и ограничениот економски потенцијал на државата.

Клучни наоди

1. Судските реформи траат предолго – ефектите се сè уште невидливи

И покрај усвојувањето на нови закони и стратегии, имплементацијата доцни, а честите законски измени не дозволуваат реална проценка на ефектите. Практичарите укажаа дека постои јаз меѓу „добра правна рамка“ и слаба институционална реалност.

2. Перцепираната независност на судството е многу ниска

И кај граѓаните и кај бизнис‑заедницата, судството се перципира како ранливо на политички и институционални притисоци. Ограничените финансиски ресурси дополнително ја поткопуваат неговата автономија.

3. Алармантни бројки за ресурсите во правосудството

  • Буџетот за судството во 2025 година изнесува околу 0,31% од БДП (наместо законски предвидените 0,8%).
  • Јавното обвинителство располага со 0,22% од вкупниот буџет (наместо 0,4%).
  • Пополнетоста на човечки ресурси во судовите и обвинителствата се движи меѓу 20–50%.

Овие податоци директно се рефлектираат врз квалитетот, ефикасноста и времетраењето на судските постапки.

4. Стратегии без мониторинг не даваат резултати

Развојната секторска стратегија за правосудството (2024–2028) предвидува амбициозна визија, но:

  • само 42,9% од активностите планирани за 2024 година се целосно или делумно спроведени;
  • телото задолжено за следење на спроведувањето не одржало ниту еден состанок во 2024 и 2025 година.

Без редовен мониторинг и евалуација, стратегиите остануваат декларативни документи.

5. Корупцијата останува системски проблем

И покрај одредени подобрувања во институционалната рамка, случаите на корупција на високо ниво ретко завршуваат со правосилни пресуди. Измените на Кривичниот законик од 2023 година беа оценети како чекор што дополнително ја поткопува борбата против корупцијата.

6. Индексите испраќаат јасна порака

Меѓународните индекси (World Justice Project, Worldwide Governance Indicators, Transparency International) укажуваат на:

  • стагнација во владеењето на правото,
  • умерено до ниско ниво на институционална доверба,
  • негативно влијание врз инвестициите и долгорочниот раст.

Гласот на практичарите

Учесниците во фокус групата едногласно оценија дека:

  • реформите доцнат и често се започнува „од почеток“;
  • правосудството не успева целосно да ја оствари својата уставна позиција како рамноправна власт;
  • недостасува интегритет, но и системска поддршка за оние што работат во системот;
  • инклузивните процеси (јавни расправи, консултации преку ЕНЕР) треба да станат правило, а не исклучок.

Препораки

  1. Фокус на имплементација, не само на законодавство
  2. Обезбедување финансиска и кадровска автономија на судството
  3. Воспоставување функционален и редовен мониторинг на стратешките документи
  4. Ревидирање на решенијата што ја поткопуваат борбата против корупцијата
  5. Почести стручни и инклузивни дебати со практичари и експерти

Проектот „Владеење на правото во функција на економскиот раст“

Проектот има за цел да ја анализира врската помеѓу правната сигурност, институционалниот квалитет и економскиот развој, преку истражувања, експертски дебати и конкретни препораки за јавни политики.

Фокус групите претставуваат клучен дел од проектната методологија, овозможувајќи директен увид во практичните предизвици и потребите на системот.

Овој документ за јавни политики е наменет како основа за понатамошна јавна дебата и идни емпириски истражувања, со цел владеењето на правото да стане реален двигател на економскиот раст, а не само формална европска обврска. Извештајот од спроведените фокус групи е достапен на следниот линк.